مستند «خطالقعر» ساخته فرشاد اکتسابی با نگاهی تحلیلی به زمینههای شکلگیری جنگ ایران و عراق، ریشههای تاریخی این رخداد را فراتر از سال ۱۳۵۹ جستوجو میکند. این مستند که چند سال پیش تولید شده، پس از رونمایی در جشنواره شهید آوینی، جایزه پژوهش این رویداد را کسب کرد و در بخشهای کارگردانی، نویسندگی و پژوهش هم نامزد دریافت جایزه شد.
اکتسابی در گفتوگو با خبرنگار میراث آریا، درباره ایده شکلگیری این مستند گفت: هدفم از ساخت این فیلم، صرفاً روایت آغاز جنگ ایران و عراق نبود. تلاش کردم با نگاهی تاریخی و تا حد امکان بیطرفانه، به این پرسش پاسخ بدهم که چه عواملی موجب وقوع این جنگ شد. معتقدم هر واقعه تاریخی باید در بستر تاریخ بررسی شود و نمیتوان آن را جدا از گذشته تحلیل کرد.
کارگردان مستند «چهارراه حوادث» افزود: روایت فیلم از دوره صفویه آغاز میشود؛ زمانی که مناقشات مرزی میان امپراتوری صفوی و عثمانی بر سر منطقه بینالنهرین شکل گرفت. این اختلافات قرنها ادامه یافت و حتی پس از تشکیل کشور عراق هم از میان نرفت. بخش مهمی از اختلافاتی که بعدها صدام حسین به بهانه آن جنگ را آغاز کرد، ریشه در همان مناقشات تاریخی داشت و شناخت این جنگ بدون بررسی سیر تاریخی اختلافات، تحولات سیاسی و تغییرات مرزی ممکن نیست.
کارگردان مستند «همراه با فرات» درباره نگاه خود به مستندسازی تاریخی گفت: مستند تاریخی قرار نیست کلاس درس تاریخ باشد. اگر کسی بخواهد صرفاً تاریخ یاد بگیرد، باید به کتابهای تاریخی یا کلاسهای دانشگاه مراجعه کند. وظیفه مستندساز فقط بازگو کردن وقایع نیست، بلکه باید آنها را تحلیل و واکاوی کند. خبرنگار یک اتفاق را گزارش میکند، مورخ آن را ثبت و روایت میکند، اما مستندساز باید به چرایی رخدادها بپردازد؛ همانطور که در یک مستند محیطزیستی، تنها نشان دادن آلودگی یک رودخانه کافی نیست و باید علت آن هم بررسی شود.
کارگردان مستند «ای کاش…» افزود: همیشه تلاش کردهام مخاطب را به فکر کردن دعوت کنم، نه اینکه نتیجهای از پیش تعیینشده را به او تحمیل کنم. مستندساز نباید پاسخ آماده در اختیار مخاطب قرار دهد، بلکه باید زمینهای فراهم کند تا بیننده خود به کشف حقیقت برسد.
اکتسابی با اشاره به جمله مشهور هگل گفت: «هگل میگوید تاریخ به ما میآموزد که از تاریخ چیزی نیاموختهایم.» اگر قرار باشد از گذشته فقط روایت آن باقی بماند و هیچ درسی از آن گرفته نشود، تاریخ کارکرد خود را از دست میدهد. هدف از ساخت «خطالقعر» هم همین بود که مخاطب، پس از تماشای فیلم، تنها اطلاعات تاریخی به دست نیاورد، بلکه به این فکر کند که چگونه میتوان از تجربههای گذشته برای ساخت آیندهای بهتر استفاده کرد.
این کارگردان در ادامه درباره امکان ساخت مستند تاریخی از رخدادهای معاصر گفت: تا زمانی که یک واقعه به تاریخ نپیوندد، نمیتوان درباره آن مستند تاریخی ساخت. هرچند ممکن است درباره یک رویداد فیلم مستند ساخته شود، اما تحلیل تاریخی آن نیازمند گذشت زمان و آشکار شدن همه ابعاد واقعه است.
او برای توضیح این موضوع، مثال تابلوی ونگوگ را مطرح کرد و گفت: اگر از فاصله بسیار نزدیک به یک تابلوی ونگوگ نگاه کنید، چیزی جز لکههای رنگ نمیبینید، اما وقتی چند قدم عقب میروید، تصویر کامل شکل میگیرد و مفهوم اثر را درک میکنید. تاریخ هم همینگونه است؛ با گذشت زمان تصویر کاملتر میشود و امکان تحلیل دقیقتر و منصفانهتر فراهم میآید. به همین دلیل، درباره بسیاری از رخدادهای معاصر هنوز قضاوت نکردهام، چون معتقدم هنوز به تاریخ نپیوستهاند.
این مستندساز با اشاره به پیامدهای جنگ تأکید کرد: جنگ فقط به هشت سال نبرد محدود نمیشود. آثار آن سالها و حتی نسلها ادامه پیدا میکند؛ از اقتصاد و فرهنگ گرفته تا مناسبات اجتماعی و سلامت جسم و روان مردم. بنابراین وقتی از جنگ صحبت میکنیم، درباره پدیدهای سخن میگوییم که اثراتش دههها در زندگی یک ملت باقی میماند.
اکتسابی درباره ویژگی آثار خود گفت: همیشه سعی کردهام فیلمهایم تا حد امکان از قضاوت مستقیم فاصله بگیرند. هر مستندسازی نگاه و جهانبینی خودش را دارد، اما زمانی که با تاریخ سروکار داریم، نباید این نگاه را بر مخاطب تحمیل کنیم. وظیفه من این نیست که به مخاطب بگویم چه کسی درست میگوید و چه کسی اشتباه میکند؛ باید همه زوایا را تا حد امکان روایت کنم و اجازه بدهم مخاطب خودش به نتیجه برسد.
او افزود: اعتماد مخاطب زمانی شکل میگیرد که احساس کند فیلمساز با صداقت و بدون جانبداری روایت میکند. به همین دلیل همیشه تلاش کردهام به جای ارائه پاسخ، پرسش ایجاد کنم و مخاطب را در کشف حقیقت شریک بدانم. مستندساز خوب کسی نیست که ماهی به مخاطب بدهد؛ مستندساز خوب کسی است که ماهیگیری را به او یاد بدهد.
این کارگردان مستند درباره بازخوردهای «خطالقعر» گفت: در نمایشهای مختلف فیلم، مخاطبان بارها عنوان کردهاند که این اثر را بیش از یک بار دیدهاند. آنچه برایشان جذاب بوده، فاصله گرفتن فیلم از نگاههای کلیشهای و شعارزده و فراهم کردن زمینهای برای تحلیل و گفتوگو بوده است.
اکتسابی در پایان گفت: پرداختن به موضوع جنگ نباید به مناسبتهای تقویمی محدود شود. جنگ بخشی از تاریخ معاصر ماست و هرچه روایتهای دقیقتر، مستندتر و منصفانهتری از آن ارائه شود، امکان فهم بهتر آن افزایش پیدا میکند. هیچ جامعهای بدون پذیرش حقیقت پیشرفت نمیکند؛ اگر از تجربههای گذشته درس بگیریم و از گفتن حقیقت هراسی نداشته باشیم، آنوقت تاریخ واقعاً به معلم انسانها تبدیل خواهد شد.
«خط القعر» تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.
انتهای پیام/
